Global Energy Monitor’ün (GEM) “Yükseliş ve Çöküş” raporunun 10. yılına giren son sayısı, kömür enerjisinin küresel çapta düşüşte olduğuna dair güçlü sinyaller veriyor. 2024 yılında dünyada 44 gigawatt (GW) yeni kömür kapasitesi devreye alınırken, bu rakam son 20 yılın en düşük seviyesi olarak kaydedildi. Rapora göre, aynı dönemde 25,2 GW’lık kömür santrali kapatıldı ve küresel kömür filosunda net artış yalnızca 18,8 GW ile sınırlı kaldı; bu da 1’den az bir büyümeye işaret ediyor.
Küresel Kömür Santrali Takipçisi (Global Coal Plant Tracker) verilerine dayanan rapor, dünyadaki neredeyse tüm kömürlü termik santralleri ve planlarını izliyor. 2024’te Avrupa Birliği’nde (AB) kömür santrali emekliliklerinin dört katına çıkması (2023’te 2,7 GW iken 2024’te 11 GW), bu düşüş trendinde önemli bir rol oynadı. Almanya 6,7 GW ile AB’de başı çekerken, Birleşik Krallık son kömür santralini kapatarak dikkat çekti.
Türkiye’de Afşin-Elbistan Tartışması Sürüyor
Raporda Türkiye’ye dair çarpıcı veriler de yer alıyor. Türkiye, 2010’dan bu yana 92 GW’in üzerinde kömürlü termik santral projesini iptal etti; bu, mevcut işletmedeki santral kapasitesinin yaklaşık beş katına denk geliyor. Ancak, Kahramanmaraş’taki Afşin-Elbistan A Termik Santrali’ne eklenmesi planlanan iki yeni ünite (688 MW), ülkede kalan tek yeni kömür santrali projesi olarak öne çıkıyor. Çevre ve halk sağlığı üzerindeki olası etkileri nedeniyle yoğun itirazlara rağmen, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Aralık 2024’te bu üniteler için “ÇED Olumlu Kararı” verdi.
Avrupa İklim Eylem Ağı Türkiye İklim ve Enerji Politikaları Sorumlusu Elif Cansu İlhan, “Türkiye, 2015’ten beri kömür projelerini büyük ölçüde iptal ederek ve yenilenebilir enerjiye yönelerek küresel trendleri takip ediyor. Afşin-Elbistan’daki ek üniteler de iptal edilip adil bir kömürden çıkış planı yapılırsa, hem ekonomi güçlenir hem de yurttaşlara iklime uyumlu iş fırsatları sunulabilir.” dedi.
Fosil Yakıtların Ötesi Kampanyacısı Duygu Kutluay ise, “Türkiye’de elektrik ihtiyacının tamamı yenilenebilir kaynaklardan karşılanabilir. Okullar, hastaneler ve belediyeler gibi binaların kendi elektriğini ürettiği, vatandaşların ve enerji kooperatiflerinin aktif rol aldığı bir enerji sistemi için kömürden çıkış şart.” diye ekledi.
Küresel Trendler: Kömür Azalıyor, Temiz Enerji Yükseliyor
Rapordan öne çıkan bazı başlıklar şöyle:
Rekor Düşük Kapasite Artışı: 2024, son 20 yılda bir yılda devreye giren en az kömür kapasitesinin (44 GW) görüldüğü yıl oldu. Bu, 2004-2024 ortalaması olan 72 GW’ın yaklaşık 30 GW altında.
Yeni Kömür Önerileri Azalıyor: 2024’te yalnızca sekiz ülke yeni kömür santrali önerdi (2023’te 12’ydi). OECD ülkelerinde bu sayı 2015’te 142 iken, 2024’te beşe (ABD, Japonya, Türkiye, Avustralya) düştü.
Çin ve Hindistan Faktörü: Çin, 2024’te rekor seviyede yeni kömür santrali inşasına başladı; bu, kömür tüketimini 2025’te zirveye çıkarma taahhüdünü riske atabilir. Hindistan da yeni kömür santrali önerilerinde rekor kırdı, ancak kömür kullanımını azaltma zaman çizelgesi belirsiz.
Güneydoğu Asya ve Latin Amerika: Güneydoğu Asya’da yeni kömür projeleri azalırken, Latin Amerika’da neredeyse sıfıra indi. Panama, 2026’ya kadar kömürden tamamen çıkmayı taahhüt etti.
ABD’de Yavaşlama: ABD’de kömür emeklilikleri 2024’te 4,7 GW ile son 10 yılın en düşük seviyesine geriledi; ancak kalan kapasitenin yarısının 2035’e kadar kapatılması planlanıyor.
“Kömürün Geleceği Belirsiz”
GEM’in Küresel Kömür Santrali Takipçisi Proje Yöneticisi Christine Shearer, “Kömür enerjisi geçen yıl rekorlar kırdı, ama bunlar sektörün hoşuna gidecek türden değildi. Temiz enerji dönüşümü, kömürün geleceğinin habercisi. Ancak Paris İklim Anlaşması hedefleri için özellikle zengin ülkelerde daha fazla çaba gerekiyor,” dedi.
Rapor, kömürün küresel enerji sistemindeki rolünün azaldığını gösterse de, Çin ve Hindistan gibi büyük oyuncuların politikaları, bu dönüşümün hızını belirlemede kritik olacak. Türkiye ise Afşin-Elbistan projesiyle bir yol ayrımında: Kömürden çıkış mı, yoksa fosil yakıtlara devam mı?